Yapay Zekanın 27 Yıllık Bilgisayar Bilimi Hipotezini Çürüttüğü İddia Edildi

OpenAI, yapay zeka modellerinin 1999'dan beri doğru olduğu varsayılan Üstel Zaman Hipotezi'ni çürüttüğünü söyledi. Aynı duyuruda matematik ve fizikten 2 sonuç daha var. 3 iddianın hiçbiri hakem değerlendirmesinden geçmedi ve bağımsız bilim insanlarınca doğrulanmadı.

Üstel Zaman Hipotezi Neyi Söylüyor?

Kısaca ETH (Exponential Time Hypothesis) olarak bilinen hipotezi Russell Impagliazzo ile Ramamohan Paturi 1999'daki bir konferans bildirisinde ortaya attı. Bildirinin dergi sürümü ve Francis Zane'in de katıldığı, hipotezin kullanımını genişleten makale 2001'de yayımlandı. Hipotezin konusu, adını İngilizcedeki sağlanabilirlik (satisfiability) kelimesinden alan 3-SAT problemi. Bu problemde her biri en fazla 3 değişken içeren "veya" koşullarının hepsini aynı anda sağlayacak bir doğru-yanlış ataması aranıyor.

ETH değişken sayısı arttıkça bu problemi çözmek için gereken işin en akıllı yöntemle bile üstel biçimde büyüdüğünü, yani problemin alt-üstel sürede çözülemeyeceğini varsayıyor. Bilgisayar bilimciler yüzlerce çalışmada "ETH doğruysa bu problem şu süreden hızlı çözülemez" türünden sınırlar kurdu. Çizge kuramı, veri tabanları, hesaplamalı biyoloji ve geometri gibi alanlardaki bu sonuçlar hipoteze dayanıyor.

OpenAI ve Anthropic Ne İddia Ediyor?

OpenAI'ın GitHub'da yayımladığı "The Exponential Time Hypothesis is False" adlı makalenin yazarı olarak yalnızca "OpenAI" görünüyor. Makale her koşulunda sabit sayıda değişken bulunan formüllerin kaç çözümü olduğunu tam olarak hesaplayan ve alt-üstel sürede çalışan bir algoritma anlatıyor. 3 değişkenli durum ETH'yi çürütüyor. Çözümleri saymak, çözüm olup olmadığını bulmaktan daha zor bir iş sayıldığı için iddia, hipotezi çürütmek için gerekenden de güçlü.

OpenAI'a göre şirketin modeli çürütmeyi 16 Ekim 2026'da üretti, kanıtın Lean denetimi de ertesi gün tamamlandı. Lean matematik kanıtlarını bilgisayarın adım adım kontrol ettiği bir programlama dili. Viyana Teknik Üniversitesi'nden Stefan Szeider kanıtın incelemeden sağ çıkmasını beklediğini söylerken Lean'de kanıtlanan ifadenin makaledeki iddiayla aynı şeyi söyleyip söylemediğini insanların kontrol etmesi gerektiğini hatırlattı.

Anthropic de OpenAI'ın duyurusundan saatler sonra ETH'yi çürüttüğünü söyleyen ayrı bir makale yayımladı. Yazarı "Claude (Anthropic)" olarak görünen makale Lean 4 dosyalarıyla birlikte geliyor. Anthropic'e göre dahili bir Claude araştırma modeli çekirdek algoritmayı 16 Ekim 2026'da insan girdisi olmadan buldu. Şirket makalede OpenAI'ın dahili bir modelinin de bağımsız olarak ve aynı dönemde benzer bir sonucu kanıtladığını iddia ettiğini belirtti.

2 algoritma da tamamen kuramsal; Anthropic'in makalesi sonucun formülleri pratikte çözmek hakkında bir şey söylemediğini açıkça yazıyor. TechCrunch'a göre Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden (MIT) Ryan Williams'ın OpenAI'a ilk sorduğu sorulardan biri şifreleme sistemlerinin etkilenip etkilenmediğiydi. Williams'ın aktardığına göre şirket bunu kontrol etti ve bir kırılma doğurmadığından makul ölçüde emin. Anthropic'in Claude Mythos modeli de Temmuz 2026'da Gelişmiş Şifreleme Standardı AES'in basitleştirilmiş sürümü için bir saldırı yöntemi geliştirmişti.

ETH'nin yanlış çıkması, çözümü hızla kontrol edilebilen her problemin aynı hızla çözülüp çözülemeyeceğini soran ve bilgisayar biliminin en ünlü açık sorusu olan P ile NP sorusunu da çözmüyor. Oxford Üniversitesi'nden Leslie Goldberg, sonucun bu soruya doğrudan bir etkisi olmadığını ve ona doğru bir ilerleme sayılmaması gerektiğini söyledi.

Kanıtı Kim İnceliyor?

OpenAI bilgisayar bilimi sonucunu, hipotezin sahipleri Impagliazzo ve Paturi ile Ryan Williams'tan oluşan bağımsız bir gruba verdi. Grup ham verilerin tamamının yayımlanmasını ve bir akademik konferansın finanse edilmesini istedi, OpenAI 2 isteği de kabul etti. Gruplardaki bilim insanları gönüllü çalışıyor ve ücret almıyor, gizlilik sözleşmesi de imzalamadılar. 3 bilim insanı ortak mektuplarında, katılımlarının iddiayı onayladıkları anlamına gelmediğini vurguladı.

Grup aynı mektupta iddia doğruysa kuramsal bilgisayar biliminin önemli bir bölümünü değiştireceğini belirtti ve 2026 bitmeden sanal bir toplantı yapmayı önerdi. Goldberg doğrulanması halinde sonucu çok büyük bir atılım olarak nitelerken Fields Madalyası sahibi Timothy Gowers hipotezin yanlış çıkmasını çok şaşırtıcı buldu.

Matematik ve Fizikteki Diğer 2 Sonuç Ne?

Matematikte OpenAI, Christopher Sogge'nin 1991'de ortaya attığı yerel düzleştirme sanısını 2 ve üzeri her boyutta kanıtladığını söylüyor. Dalga denklemiyle ilgili sanı, dalgaların bir noktada çok keskin odaklanabileceğini ama bu yoğunluğun uzun süre korunamayacağını öngörüyor.

OpenAI sonucun Kakeya sanısını da çözdüğünü söylüyor. Bu sanı, her yönde 1 birim uzunluğunda bir doğru parçası barındıran bir kümenin ne kadar "ince" olabileceğini soruyor. Şirketin blogu bu kapsamı bütün boyutlara yayarken GitHub'daki özet, Kakeya ve Stein sonuçlarını sanıların öngördüğü aralığın iç kısmıyla sınırlıyor.

Fizikte OpenAI, kuvvetleri taşıyan ayar alanlarını ve fermiyon adı verilen madde parçacıklarını içeren bazı etkileşimli kuantum alan kuramlarının 4 boyutlu uzay-zamanda matematiksel olarak var olduğunu kanıtladığını söylüyor. Kapsama kuarkları bir arada tutan güçlü kuvveti açıklayan kuantum renk dinamiği (QCD) ile saf Yang-Mills kuramı da giriyor. Clay Matematik Enstitüsü'nün Yang-Mills ödülü varlığın yanında "kütle aralığı" kanıtını da istiyor, OpenAI bu ikinci kısmı çözdüğünü söylemiyor.

Fizik kanıtını 2004 Nobel Fizik Ödülü sahibi David Gross'un yönettiği, Michael Douglas, Arthur Jaffe, Igor Klebanov ve Nikita Nekrasov'dan oluşan grup inceleyecek. OpenAI grubun isteğiyle yapay zekanın ürettiği metinleri yayımlamadı; çalışmayı önce grup kendisi yazacak.

OpenAI bu tür sonuçları tartışacak çalıştay ve konferanslar için Simons Vakfı'na 5 milyon dolar, yani 248 milyon 946 bin TL verdi. Sonuçları üreten modellerin adı açıklanmadı ve şirket bunları ne zaman kullanıma açacağını duyurmadı. Android uygulamasıyla da kullanılabilen ChatGPT'deki modeller, örneğin Türkiye'de erişime açılan GPT-5.6 Sol, bu sonuçlarla ilişkilendirilmedi.

Editörün Yorumu

Bence bu duyurudaki en sağlıklı adım, kanıtı çürütülen hipotezin sahiplerine incelemeye açmak oldu; Impagliazzo ve Paturi'nin varacağı kanaat, şirketin kendi Lean denetiminden daha fazla şey ifade edecek. 2 rakip laboratuvarın aynı tarihte benzer bir sonuca vardığını söylemesi iddiayı güçlendiriyor ama tek başına kanıt sayılmaz. Fizik sonucunu 3 iddianın en zayıf halkası olarak görüyorum, çünkü kimsenin okuyamadığı bir kanıtı başarı hanesine yazmak erken.